Năm thân áo, năm chiếc khuy và ý nghĩa biểu tượng
Áo ngũ thân là một dạng y phục truyền thống của người Việt, phát triển từ khoảng cuối thế kỷ XVI – đầu thế kỷ XVII và được định chế trong cuộc cải cách trang phục của chúa Nguyễn Phúc Khoát năm 1744. Áo có năm thân vải, cổ đứng và hệ thống khuy cài lệch về phía bên phải, tạo nên diện mạo kín đáo, ngay ngắn.
Theo cách lý giải phổ biến, bốn thân áo ngoài tượng trưng cho tứ thân phụ mẫu, thân thứ năm đại diện cho người mặc. Năm chiếc khuy thường được liên hệ với Nhân, Nghĩa, Lễ, Trí, Tín – năm phẩm chất đạo đức trong quan niệm Nho giáo. Những diễn giải này cho thấy chiếc áo không chỉ đáp ứng nhu cầu mặc mà còn được nhìn nhận như một biểu hiện của quan niệm sống và chuẩn mực xã hội.
Áo ngũ thân truyền thống với cổ đứng và hàng khuy cài lệch
Vì sao phụ nữ xưa đôi khi không cài khuy cổ
Theo tư liệu về y phục cổ truyền của người phụ nữ Việt đăng trên Dân Việt, phụ nữ khi mặc áo ngũ thân thường có cách cài bốn khuy và để hở khuy cổ, qua đó làm nổi bật phần cổ thanh tú. Một bài viết trên VnExpress về trang phục thời Nguyễn trong phim Người vợ cuối cùng cũng nhắc đến tập quán phụ nữ miền Bắc thích cách cài khuy cổ lệch để khoe những chuỗi trang sức quấn nhiều vòng.
Khoảng mở nhỏ ở cổ vì thế không nhất thiết là dấu hiệu của sự thiếu chỉnh tề, đó là lựa chọn thẩm mỹ giúp tôn lên chiếc cổ, chuỗi hạt, vòng cổ hoặc kiềng bạc. Khi kết hợp với kiểu tóc vấn và những món trang sức truyền thống, chi tiết ấy góp phần tạo nên vẻ duyên dáng đặc trưng của phụ nữ Việt trong trang phục xưa.
Một chiếc khuy nhỏ, một khác biệt trong diện mạo
Xét về cấu trúc trang phục, áo ngũ thân có cổ đứng, năm thân vải và hệ thống khuy cài lệch về bên phải. Những chi tiết này vừa tạo nên đặc điểm trang phục truyền thống, vừa ảnh hưởng đến cách mặc và diện mạo tổng thể. Khi khuy cổ được để hở, điểm nhấn thị giác dịch chuyển lên phần cổ và gương mặt; trang sức cũng trở nên nổi bật hơn trong tổng thể.
Điều thú vị nằm ở chỗ, chỉ một thay đổi nhỏ trong cách cài khuy đã có thể làm sắc thái của trang phục khác đi. Đây cũng là một ví dụ cho thấy thiết kế trang phục không chỉ nằm ở cấu trúc ban đầu mà còn được cảm nhận qua cách mặc và phối hợp phụ kiện. Nếu cài kín, chiếc áo giữ vẻ nghiêm cẩn, chỉn chu. Nếu để hở khuy cổ theo cách mặc phù hợp, tổng thể lại trở nên mềm mại và giàu tính trang trí hơn.
Tuy nhiên, đây không xem là quy tắc áp dụng cho mọi phụ nữ, mọi vùng miền hay mọi hoàn cảnh. Cách mặc còn phụ thuộc vào thời kỳ, phong tục và kiểu áo cụ thể.
Khi cách mặc kể tiếp câu chuyện của trang phục
Áo ngũ thân thường được nhắc đến qua cấu tạo năm thân và hệ thống năm khuy cùng những ý nghĩa biểu tượng gắn với chúng. Nhưng lịch sử trang phục không chỉ nằm trong cách một chiếc áo được tạo ra; nó còn hiện diện trong cách con người lựa chọn mặc chiếc áo ấy.
Từ chiếc khuy cổ được cài kín đến khoảng mở vừa đủ để tôn lên món trang sức, ta có thể nhận ra sự giao thoa giữa khuôn phép và thẩm mỹ cá nhân trong văn hóa mặc của người Việt xưa. Đôi khi, chính những chi tiết nhỏ như vậy lại giúp lịch sử trang phục Việt Nam trở nên gần gũi và sống động hơn.
DEC Design Education sưu tầm & biên tập.
#DEC: “Học để trở thành chuyên nghiệp”
